Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΙΑΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Οι τζιαμάλες
 

Αναδημοσίευση από το Περιοδικό Νέα Επικοινωνία
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΥΛΙΔΑΣ

πρώην Επιθεωρητής Δημοτικής Εκπαίδευσης



Κάθε χρόνο, σύμφωνα με το πατροπαράδοτο έθιμο, ανάβουν οι τζιαμάλες στις γειτονιές της πόλεως των Ιωαννίνων. Συνοδεύονται με τα απαραίτητα εφόδια όπως, κρασί, μεζέδες και την ευθυμία για χορό και γλέντι.
Όνειρο παραμένει για μας τους παλιότερους Γιαννιώτες, και φυσικά κάποιας ηλικίας, η συγκέντρωση των ξύλων ή σωστότερα η επιδρομή στα διάφορα σπίτια της γειτονιάς τη νύχτα της παραμονής για το κλέψιμο των ξύλων, ναι το κλέψιμο και το άναμμα της τζιαμάλας. Σαν αίλουροι πηδούσαμε ένας-δυο τις μάντρες κι αφού αρπάζαμε ξύλα, με άκρα ησυχία, τα δίναμε στους εκείθεν του τοίχου. Κι εφόσον γινόμασταν αντιληπτοί από το νοικοκύρη πάλι σαν αίλουροι ξαναπηδούσαμε τη μάντρα για ν' αποφύγουμε τις συνέπειες της επιχείρησης.
Κι αυτές ήταν γνωστές κι αναμενόμενες. Ξύλα κλέβαμε, ξύλο θα έπεφτε. Εμείς όμως ανένδοτοι ορμούσαμε στο επόμενο σπίτι. Έπρεπε η συγκέντρωση των ξύλων να είναι μεγάλη σε ποσότητα κι όγκο ώστε να επαρκέσει για τη διατήρηση της φωτιάς μέχρι τα ξημερώματα της άλλης ημέρας, ανεξάρτητα αν εμείς νεαρής ηλικίας ποτέ δεν παραμέναμε μέχρι τότε. Άλλωστε η συγκέντρωση(κλέψιμο) των ξύλων θεωρούνταν ένα "ευγενές άθλημα". Και αυτό γιατί είχε παύσει προ πολλών ετών η ομαδική επίσκεψη στα σπίτια της παιδικής κομπανίας τραγουδώντας το γνωστό:
"ξύλα για τ'ς αποκριές να χορέψουν κι οι γριές..."
Γιατί η νοικοκυρά δεν είχε πλέον τη γαλαντομία να δώσει αρκετά, επειδή τα είχε αγοράσει ο νοικοκύρης. Κι ένα να έδινε ήταν πολύ γι' αυτήν και μηδαμινό ή τίποτε για μας. Επομένως ένα μας απέμενε. Η επιχείρηση συγκέντρωσης ξύλων, δηλ. κλοπής. Και με τη βοήθεια του Θεού, δηλ. της αθώας παιδικής ικανότητας, οι επιχειρήσεις πάντοτε απέφεραν ικανοποιητικά αποτελέσματα.
Εβδομάδες γρηγορότερα περιφερόμαστε τις διάφορες αλάνες της γειτονιάς ή τα απόμακρα τότε σημεία της πόλεως για την εξεύρεση ξερών δέντρων. Στην περίπτωση αυτή ολόκληρη σύσκεψη για να εξευρεθεί ο κατάλληλος άνθρωπος για να κόψει το δέντρο την παραμονή και μεταφορά των ξύλων αυτών για την τζιαμάλα. Η ικανοποίηση μας ήταν μεγάλη και η ποσότητα επαρκής. Στην περίπτωση αυτή περιοριζόταν η επιχείρηση "της επίσκεψης στα σπίτια" για την συνέχιση του εθίμου.
Για το θέμα αυτό ο Ευαγ. Μπόγκας, μεγάλος ερευνητής των γιαννιώτικων πολιτιστικών στοιχείων και του γιαννιώτικου γλωσσικού ιδιώματος, μας άφησε πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες.(Τα γλωσσικά ιδιώματα της Ηπείρου. Ε.Η.Μ. Ιωάννινα 1964, τ.Α' σελ.383 και υποσ.):
"Η Τζιαμάλα πρέπει να σχετίζεται με ανάλογη εορτή στους Επιβάτες Θράκης υπό το όνομα Τζαμάλα, που ομοιάζει με την παράσταση της γιαννιώτικης αποκριάτικης Γκαμήλας. από την καμήλα, αραβ.Τζιεμάλ, όθεν, παλαιότερα είπαν Τζιαμάλα και τη σχετική πυρά".
Σε άλλο σημείο της ανωτέρω εργασίας του(σ.94) μας περιγράφει με λεπτομέρειες την γκαμήλα:
"...3)αποκριάτικο "άρμα" επί Τουρκοκρατίας. Ήταν μια μακριά σανίδα τοποθετημένη στο κεφάλι δυο αντρών. Για να μη φαίνονται, σανίδα και άντρες σκεπαζόταν με μια φαρδιά και μακριά έως το έδαφος λινάτσα. Για να συμπληρωθεί "η γκαμήλα" έβαζαν από εμπρός ένα κρανίο από άλογο και από πίσω μια ουρά. Τις σιαγόνες του κρανίου μπορούσε ο μπροστινός καμηλιέρης να τις ανοιγοκλείνει με σύρματα, να τις κάνει να κροταλίζουν και να φοβίζει τα παιδιά ή να αρπάζει τα πορτοκάλια των μανάβηδων και να τα διοχετεύει μέσα σε σακούλι, που έπαιζε το ρόλο στομάχου της γκαμήλας".
Κι εμείς, παιδιά ακόμη, θυμούμαστε λίγο πριν από το 1940 κι αμέσως μετά το 1945 να κατέρχεται από τα Ζευγάρια την οδό Μανωλιάσσης τότε και σημερινή Ναπ. Ζέρβα, με κατεύθυνση την Πλατεία, το γαϊτανάκι. Της πομπής προπορεύονταν οι οργανοπαίχτες κι ακολουθούσε ο "καμηλιέρης". Ένας άντρας μεταμφιεσμένος σε γαϊδουράκι με ψεύτικο σώμα, κεφάλι κι ουρά, να χορεύει συνέχεια στο ρυθμό της μουσικής κρατώντας τα χαλινάρια. Και το παράδοξο ότι έφερε δυο ποδάρια του ανθρώπου. Πιθανό να ήταν η αντικατάσταση του άρματος της γκαμήλας, όπως την περιγράφει ο Ευαγ. Μπόγκας. Συνέχεια ακολουθούσε η κομπανία με το γαϊτανάκι και τέλος ο παιδόκοσμος έκλεινε την πομπή. Στην Πλατεία η κομπανία έπλεκε το γαϊτανάκι χορεύοντας σύμφωνα με τη μουσική, όπως και ο γκαμηλιέρης, προτείνοντας συγχρόνως περιέφερε το δίσκο του στους θεατές του κύκλου για την συγκέντρωση χρημάτων(δεκάρες και πενηνταράκια).
Ο ίδιος ο Ευάγ. Μπόγκας μας πληροφορεί(οπ.π.) ότι η τζιαμάλα έφερε και διαφορετικό όνομα στις διάφορες περιοχές της Ηπείρου. Έτσι έφερε το όνομα αλαγούζια (η) στην Κοσμηρά, (και τα αλαγούζια στην περιοχή των χωριών της Ντουσκάρας) γκρισλιάγγα(η) στη Λεφτοκαρυά Ζαγορίου, γκριτζιάλα(η) στο Καλέντζι Κατσανοχωρίων, καλός λόγγος ή λόγος(ο) στη Βίτσα Ζαγορίου, μπιμπίνα(η) στο Εκκλησοχώρι Κουρέντων, πράντζα(η) στο Σουλόπουλο, ουφανός(ο) στην Αρίστη Ζαγορίου, τζιόρα(η) στο Ζαγόρι και τζιοραμπίνα(η) στην Πρωτόπαππα.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΟΥΛΙΔΑΣ
Φεβρουάριος 2005