Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΙΑΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Η συμβολή της τέχνης στην εθνική μας παλιγγενεσία
 

Θεόδωρος Παπαγιάννης, Γλύπτης – Καθηγητής Α.Σ.Κ.Τ.



Είναι πιστεύω σε όλους γνωστό πως ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός όπως εκφράστηκε μέσα από τη φιλοσοφία, το θέατρο, την ποίηση, την Αρχιτεκτονική, τη ζωγραφική ή τη γλυπτική άσκησε βαθιά επιρροή σε όλον τον κόσμο και ειδικά στις ανώτερες πνευματικά τάξεις. Τα πνευματικά δημιουργήματα της Αρχαίας Ελλάδας ήταν κτήμα κοινό της παγκόσμιας κληρονομιάς. Τα κατάλοιπα όμως του υλικού πολιτισμού της (βλέπε έργα τέχνης) είχαν για ολόκληρους αιώνες χαθεί από την επιφάνεια της γης και τη μνήμη των ανθρώπων.
Το βιβλίο αυτό, λέει ο Richard Stoneman και αναφέρεται το «Αναζητώντας την κλασική Ελλάδα» είναι φόρος τιμής στα πρόσωπα εκείνα που άνοιξαν το δρόμο προς την Ελλάδα και την έρευνα του κλασικού παρελθόντος της. Ήδη από την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Τούρκους το 1453, μερικοί ριψοκίνδυνοι ταξιδιώτες άρχισαν να καταφθάνουν στην Ελλάδα με διαφορετικά ο καθένας κίνητρα αλλά με ένα σκοπό, να βρουν τα λείψανα των κλασικών χρόνων και να ανασυστήσουν το αρχαίο μεγαλείο. ¶λλοι για χάρη της γνώσης και μόνο, άλλοι για να συμβάλουν στη βελτίωση των τεχνών, άλλοι υπηρετώντας τις προσωπικές τους φιλοδοξίες ή τα σχέδια των υψηλών προστατών τους. Οι άνθρωποι αυτοί διασχίζουν την Ελλάδα και τη Μικρά Ασία σε εποχές που η περιήγηση είναι όχι απλώς δαπανηρή και κοπιαστική αλλά και τρομερά επικίνδυνη, αναζητώντας τα ερείπια των πόλεων και τα απομεινάρια της ζωής και της τέχνης των Αρχαίων Ελλήνων.
Ο Κυριάκος ο Αγκωνίτης ταξιδεύει για να πλουτίσει τις γνώσεις του, ο Τζέιμς Στιούαρτ και ο Νίκολας Ρεβέτ αναλαμβάνουν την πρώτη επιστημονική περιγραφή των κτιρίων της Αρχαίας Αθήνας. Η εταιρεία Ντιλετάντι χρηματοδοτεί αποστολές καταγραφής αρχιτεκτονικών μνημείων στην Ελλάδα και τη Μικρά Ασία, ο Λόρδος Έλγιν και ο Έντουαρντ Ντάνιελ Κλάρκ δε διστάζουν να αποσπούν από τα αρχαία μνημεία ό,τι τους αρέσει, θεωρώντας ότι τα ανασύρουν από την αφάνεια. Αυτοκρατορίες ανταγωνίζονται ποιος θα αποκτήσει τα γλυπτά της Αίγινας και των Βασών. Η αποστολή του Αβά Φουρμόν αποτυγχάνει παρά τις πλαστογραφίες του, ενώ τα όνειρα του «ρομαντικού» Ερρίκου Σλίμαν γίνονται πραγματικότητα. Πρωτοπόροι όπως ο Τσάρλς Νιούτον, ο Τζων Γούντ, ο Τσάρλς Φέλλοους, ο Καρλ Χούμαν αγωνίζονται να παρακάμψουν την αδιαφορία και την αντίδραση των οθωμανικών αρχών προκειμένου να αναστήσουν τα θαύματα του κόσμου.
Στην αρπαγή της Αρχαίας Ελληνικής τέχνης και ειδικά της γλυπτικής, είχαν προηγηθεί οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες οι οποίοι θαύμαζαν την Αρχαία Ελλάδα και θεωρούσαν τον πολιτισμό συνέχεια του δικού τους. Είναι γνωστή η ιστορία του Νέρωνα που χρειάστηκε πολλά καράβια να μεταφέρει τα γλυπτά από τα μεγαλύτερα ιερά της Ελλάδος όπως οι Δελφοί και η Ολυμπία για να στολίσει τα παλάτια του. Σχεδόν όλοι οι Ρωμαίοι αυτοκράτορες έχουν ιδιωτικές συλλογές έργων Ελληνικής τέχνης και πολλοί από αυτούς μιλούσαν την ελληνική γλώσσα στις αυλές τους.
Αφού έλειψε ο φλογερός συλλεκτικός ζήλος του Νέρωνα και των άλλων Ρωμαίων αυτοκρατόρων και στρατηγών τους, η Ελλάδα δεν απογυμνώθηκε άλλο όπως μας πληροφορεί ο Stoneman μέχρι την ίδρυση της νέας Χριστιανικής Ρώμης της Ανατολής από το Μέγα Κωνσταντίνο το 324. Τότε όλοι οι θησαυροί της Ρώμης ξαναπήραν το δρόμο για την Ανατολή προς την ελληνική Κωνσταντινούπολη. Εκεί μεταφέρθηκε λίγο αργότερα, εκτός του πλήθους άλλων αγαλμάτων, ο Χρυσελεφάντινος Δίας του Φειδία από το ναό του Διός στην Ολυμπία. Η Κωνσταντινούπολη τώρα εξελισσόταν ταχύτατα στο μεγαλύτερο μουσείο αρχαίας τέχνης στον κόσμο. Μόνο στον Ιππόδρομο υπήρχαν περισσότεροι από 60 αγάλματα παρμένα από διάφορες πόλεις της Ελλάδος και της Μικράς Ασίας. Γλυπτά σαν του Δωδωναίου Δία, της Παλλάδος Αθηνάς, το άγαλμα της Θέτιδος, τα περίφημα άλογα που στολίζουν τώρα τη Βασιλική του Αγίου Μάρκου στη Βενετία και άλλα αριστουργήματα αφανίστηκαν λίγο αργότερα από το φανατισμό της νέας θρησκείας που είχε ανάγκη να καταργήσει τα είδωλα, αφού έτσι πίστευε γιΆ αυτά. Η ανάπτυξη της Χριστιανικής ιδεολογίας στην αυτοκρατορία έκανε όλο αυτό το πλήθος των λειψάνων του ειδωλολατρικού παρελθόντος να μοιάζει με παραφωνία. Φαίνεται πως ήταν μοιραίο, όλα αυτά τα αριστουργήματα για τα οποία δεν έχουμε παρά περιγραφές ή ελάχιστα τεκμήρια, να καταστραφούν έτσι άδοξα και να χάσει η ανθρωπότητα ένα μεγάλο θησαυρό.
ΑπΆ τη μια οι σταυροφόροι με τις αλλεπάλληλες επιδρομές και τις καταστροφές, απΆ την άλλη οι Τούρκοι που πίεζαν ασφυκτικά, η πόλη έπεσε και υπήρξε θέατρο της μεγαλύτερης εφάπαξ καταστροφής έργων αρχαίας τέχνης που γνώρισε ποτέ ο κόσμος. Η τουρκική κατοχή που σταδιακά κάλυψε όλη την Ελλάδα έμελλε να είναι η μακρύτερη περίοδος παρακμής, λήθης και λεηλασίας.
Το μεγαλύτερο μέρος των λογίων στρέφεται προς τη δύση όπου ανθεί η ιταλική Αναγέννηση. Με πρότυπό της τον Ελληνορωμαϊκό πολιτισμό και ένα νέο ουμανισμό, έδωσε μεγάλη άνθηση στις τέχνες, τα γράμματα, τις επιστήμες, ανέδειξε μεγάλους καλλιτέχνες που στα θέματα που ζωγραφίζουν περιλαμβάνονται, εκτός των θρησκευτικών, θέματα μυθολογικά. Αργότερα, η αρχαιολατρία θα πάρει τεράστια διάσταση στην ευρωπαϊκή ζωγραφική μεκαλλιτέχνες όπως ο Βατώ, ο Πουσίν, ο Ίηκρ, ο Νταβίτ ή ο Ρούβενς, όταν θα αναπτυχθούν τα κινήματα του κλασικισμού και του ρομαντισμού. Στην αρχαιολατρία βοήθησαν μια σειρά από γεγονότα. Π.χ. οι συλλογές με αρχαιοελληνικά έργα που αρχίζουν να φυτρώνουν σαν τα μανιτάρια στις αυλές των ευγενών πριγκίπων και ηγεμόνων της Ευρώπης.
Συλλογές από επιγραφές, χειρόγραφα, νομίσματα, σχέδια και ζωγραφικούς πίνακες, αγγεία, μα προπαντός γλυπτά, μια που απΆ αυτά υπήρχαν ακόμη πολλά παρά τις καταστροφές. Γιατί πέραν των άλλων καταστροφών τΆ ασβεστοκάμινα λειτουργούσαν διαρκώς μέχρι και το 1840, όταν η νεοσύστατη Αρχαιολογική Εταιρεία έβαλε αρχαιολόγους σε όλα τα ασβεστοκάμινα για να μην παίρνουν υλικό από τα αρχαία για να φτιάξουν ασβέστη! Χώρα προέλευσης έχουν την ξεχασμένη Ελλάδα. Το κλασικό παρελθόν προσλάμβανε τις διαστάσεις χαμένου παραδείσου, Απροστάτευτα όπως ήταν ο καθένας μπορούσε να πάρει ό,τι ήθελε αφού πολλοί πίστευαν πως τα προστατεύουν από τη φθορά και την αδιαφορία των Τούρκων.
Ο ανταγωνισμός των εστεμμένων, το πάθος των συλλεκτών οδηγεί ένα μεγάλο κύμα αρχαιολατρών, αρχιτεκτόνων, ζωγράφων ρομαντικών ποιητών στη σκλαβωμένη Ελλάδα και τη Μικρά Ασία. Πολλοί από αυτούς κατέγραψαν τα αρχαία μνημεία στην κατάσταση που βρισκόταν, αλλά άλλοι βλέποντας την εγκατάλειψη δεν είχαν την παραμικρή αναστολή να αποκτούν ό,τι ήθελαν με άδεια απΆ τις τουρκικές αρχές ή και χωρίς άδεια. Προορισμός των έργων, όπως προανέφερα, οι συλλογές των ηγεμόνων και των ευγενών στις χώρες της Ευρώπης, η Αγγλία, η Γαλλία, αρχικά, ενώ λίγο αργότερα θα μπει δυνατά και η Γερμανία. Μια λίγο διαφορετική πιο ιδεαλιστική άποψη γιΆ αυτό το κύμα των περιηγητών δίνει ο Σατοβριάνδος στο θαυμάσιο βιβλίο του «Ταξίδι στην Ιερουσαλήμ» που έγινε διαμέσου της σκλαβωμένης Ελλάδος. «Όταν, λέει, η Ευρώπη βγήκε από τη βαρβαρότητα, οι πρώτες σκέψεις στράφηκαν προς την Αθήνα. Τι απέγινε η Αθήνα; Ήταν η κραυγή όλων, κιΆ όταν μαθεύτηκε ότι τα ερείπιά της υπήρχαν ακόμη, οι μορφωμένοι και οι ευφυείς συνέρευσαν εκεί σαν να είχαν ανακαλύψει τη χαμένη τέφρα των γονιών τους».
Κάποιοι από αυτούς όπως ο Ιάκωβος Κορέ έχοντας μαζί του και έναν ζωγράφο κατάφερε να μπει με άδεια στην Ακρόπολη που ήταν πολύ δύσκολο και χάρη σΆ αυτόν έχουμε μια από τις εικόνες του Παρθενώνα ολόκληρου καθώς και των γλυπτών του που ήταν ακόμη στη θέση τους. Όπως και σε δύο άλλους σπουδαίους περιηγητές αρχαιολάτρες το Γάλλο Σπόν και τον ¶γγλο Ουέλερ, οφείλουμε την τοπογραφία της Αθήνας. Καθώς σχεδόν όλοι οι περιηγητές είχαν λαμπρή μόρφωση σπουδαγμένοι σε μεγάλα πανεπιστήμια, άφησαν από τις περιοδείες αυτές σπουδαίες εκδόσεις, θαυμάσιες περιγραφές, πληροφορίες σπάνιες. Όλη αυτή η γνώση έγινε κτήμα της Ανθρωπότητας, συνέβαλε στο να αναπτυχθεί η αρχαιολογία. Να καθιερωθεί το νεοκλασικό στιλ σΆ όλο τον κόσμο, όπως μπορεί κανείς να το διακρίνει ακόμη σήμερα στα ταξίδια του.
Το ξερίζωμα, η αρπαγή τόσων αριστουργημάτων από τον Ελλαδικό χώρο όσο και από τα παράλια της Μικράς Ασίας και το φύτεμα ξανά στην καρδιά της Ευρώπης στο Μουσείο του Λούβρου ή το Βρετανικό Μουσείο που μόλις δύο τρία χρόνια πριν την Ελληνική Επανάσταση είχαν ανοίξει τις πύλες τους, δημιούργησε ένα σοκ στο λαό της Ευρώπης. Έγινε ο καλύτερος πρεσβευτής για τα δίκαια του σκλαβωμένου γένους μας και έκανε να εξεγερθούν οι συνειδήσεις πολλών που ρύθμιζαν τις τύχες του κόσμου. Είχαν μπρος στα μάτια τους τα σημάδια ενός πολιτισμού μιας χώρας που αναγνώριζαν σαν κοιτίδα τους,αλλά που την είχαν αφήσει να καταντήσει ένα θλιβερό λείψανο ενός γκρεμισμένου μεγαλείου.
Η Αφροδίτη της Μήλου έμελλε να σαγηνεύσει περισσότερες καρδιές από οποιοδήποτε άλλο αρχαίο άγαλμα στην Ευρώπη και ίσως ήταν «η τελευταία έφοδος των θεών της αρχαιότητας στις καρδιές των ανθρώπων», όπως αναφέρει πάντα ο Στόνεμαν.
Το αγριότερο έγκλημα που διεπράχθη στην ανθρωπότητα, η βίαιη αποκαθήλωση και απαγωγή των μαρμάρων του Παρθενώνα από τον Λόρδο Έλγιν είχε ξεσηκώσει πλήθος αντιδράσεων και συζητήσεων. Ήταν η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι.
Τα γλυπτά της Αίγινας από το Ναό της Αφαίας που ο Κόκκερελ είχε ξεθάψει είχαν παραταχθεί σε ειδικά χτισμένο μουσείο στο Μόναχο από τον Λουδοβίκο τον Α΄, τον προστάτη των τεχνών και φιλέλληνα, που είχε γεμίσει την πόλη με λαμπρά νεοκλασικά κτίρια απΆ τα ωραιότερα της Ευρώπης.
Με το ξέσπασμα της Επανάστασης του 1821 έχουμε κύμα φιλελλήνων που σπεύδουν να βοηθήσουν την επανάσταση να οργανώσουν τους ατάκτους. Λόγιοι, καλλιτέχνες, επιστήμονες, πολλοί από αυτούς θα πέσουν στον αγώνα. ¶λλοι σαν τον Ευγένιο Ντελακρουά συγκινούνται από τον άνισο αγώνα και τις θυσίες του Ελληνικού λαού και ζωγραφίζουν έργα σαν «την Ελλάδα που βγαίνει απΆ τα χαλάσματα του Μεσολογγίου» ή το δραματικό η «Σφαγή της Χίου».
Ο στρατηγός Μακρυγιάννης έδωσε βόλια στους Τούρκους, όταν τους είδε να καταστρέφουν τα μάρμαρα να πάρουν το μολύβι των συνδέσεων για να τα χρησιμοποιήσουν για βόλια και είπε το ιστορικό «εμείς γιΆ αυτά πολεμάμε».
Το ίδιο σχεδόν είχαν πει, στην εναρκτήρια ομιλία της νεοϊδρυθείσας Ελληνικής Αρχαιοελληνικής Εταιρείας το 1837 που συνεδρίασε συμβολικά πάνω στην Ακρόπολη μέσα στον Παρθενώνα οι σύνεδροι, διότι «εις αυτούς τους λίθους χρεωστούμεν κατά μέγα μέρος την πολιτικήν ημών αναγέννησιν».
Η τέχνη με το σιγανό βέλος της ομορφιάς έχει την ιδιότητα να εισχωρεί σιγά σιγά στην καρδιά του ανθρώπου και να τον μεταμορφώνει. Μέσα της κρύβει μια φοβερή δύναμη. Με την τέχνη, όλες οι θρησκείες έδωσαν εικόνα στις θεότητές τους. Οι άνθρωποι ξόρκισαν τους φόβους τους. Τα προϊόντα της είναι μοναδικά και ανεπανάληπτα. Χωρίς τις εικόνες της τέχνης δεν θα είχε υπάρξει η λατρεία των νεκρών.
Οι καλλιτέχνες υπήρξαν πάντα οι ερμηνευτές και οι αντιπρόσωποι μιας κοινότητας.
Μα πανΆ απΆ όλα η τέχνη είναι μια επαναστατική πράξη. Κρύβει μέσα της ανατροπές και η τέχνη των τεχνών που γεννήθηκε σΆ αυτή τη χώρα δεν μπορούσε παρά να παίξει τον ρόλο της.