Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΙΑΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Πρώτη Συνεδρία στην Ημερίδα για τα Πρότυπα Σχολεία "Ο ρόλος των Προτύπων Σχολείων στη σύγχρονη εκπα
 

Προεδρεύων: Μάριος Μπαχάς
Συμμετέχοντες: Σοφία Γελαδάκη, Λεωνίδας Μάντζος, Κώστας Βλάχος,Σαράντος Ι. Καργάκος



Το Βαρβάκειο και οι μαθητές του. Κοινωνική προέλευση και επιδόσεις

Σοφία Γελαδάκη,Φιλόλογος Ph.D, Διευθύντρια Βαρβακείου Πειραματικού Γυμνασίου


Η ανακοίνωση αντλεί στοιχεία από την ιστορική έρευνα "Τα πρότυπα κρατικά σχολεία (1927-1967)" που ξεκίνησε στο Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας επί προεδρίας Δημήτρη Γλάρου και βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη. Η ομάδα εργασίας (Δημήτρης Γιάτας, Μαίρη Μανώλη, Σπύρος Μαρκόπουλος και Ευγενία Σπετσιώτου-Μέλλιου) καθώς και η επιστημονική υπεύθυνος Σόνια Γελαδάκη που την παρουσίασε στην ημερίδα, την αφιερώνουν στη μνήμη του Δημήτρη Γλάρου, του οποίου επιθυμία υπήρξε η συγκεκριμένη έρευνα.

Ξεκινώντας με μια ιστορική αναδρομή στο θεσμό τον προτύπων όλων των εκπαιδευτικών βαθμίδων και την αδρομερή σύγκρισή τους με τα πειραματικά σχολεία που τα αντικατέστησαν μετά την κατάργησή τους (δεκαετία του 1980), η ανακοίνωση επικεντρώνεται στα τεκταινόμενα στην αθηναϊκή Πρότυπο Βαρβάκειο Σχολή κατά τα μέσα του 20ου αιώνα, όταν ο θεσμός των προτύπων σχολείων είχε εξαπλωθεί σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια. Αρχικά, με βάση τα στοιχεία του σχολικού αρχείου, επαληθεύεται η εντύπωση ότι η Σχολή είχε ως κύριο μέλημα τη μέγιστη δυνατή απόδοση των μαθητών της και εντοπίζεται το βασικό σημείο διαφοροποίησής της από τα υπόλοιπα -αθηναϊκά τουλάχιστον- σχολεία της ίδιας βαθμίδας (πρότυπα ή μη) που δεν ήταν άλλο από την ολιγαριθμία των εκεί φοιτώντων. Στη συνέχεια, εξετάζεται η κοινωνική προέλευση των "βαρβακειοπαίδων" και τα στοιχεία που προκύπτουν παραβάλλονται με εκείνα ενός ακόμη αθηναϊκού προτύπου, του Α΄ Γυμνασίου Αρρένων Αθηνών. Έτσι, διαπιστώνεται ότι τη Βαρβάκειο την επανδρώνουν σε μεγάλο βαθμό μαθητές προερχόμενοι από αστικές και/ή μεσοαστικές οικογένειες (γιοι εκπαιδευτικών, υπαλλήλων, αξιωματικών, εμπόρων, ελεύθερων επαγγελματιών και βιομηχάνων-βιοτεχνών) οι οποίες σαφώς υπερέχουν σε κοινωνικό και πνευματικό επίπεδο από τον μέσο Έλληνα της εποχής, ενώ τα ποσοστά των προερχόμενων από μειονεκτούσες κοινωνικοοικονομικά οικογένειες μαθητών (γιοι εργατών, θυρωρών, κηπουρών, αναπήρων κτλ.) είναι μικρά σε σχέση με τα υπόλοιπα πρότυπα της πρωτεύουσας (π.χ. Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων), πολύ δε περισσότερο σε σχέση με τα κοινά σχολεία της (π.χ. Β΄ Γυμνάσιο Αρρένων Αθηνών). Η αξιολόγηση των εκπροσώπων των διαφόρων κοινωνικών κατηγοριών στη Βαρβάκειο, που εξετάζεται στη συνέχεια με σκοπό να γίνει εμφανής η ύπαρξη ισότητας ευκαιριών, επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι η κοινωνική προέλευση παίζει ρόλο στην καλύτερη ή χειρότερη μαθητική επίδοση. Αυτό διαπιστώνεται και στο Α΄ Γυμνάσιο, αριθμητικά στοιχεία του οποίου βοηθούν στο να σχηματιστεί καλύτερα η εικόνα της Βαρβακείου. Το ότι το σχήμα "χειρότερη κοινωνικοοικονομική κατάσταση οικογένειας - χαμηλότερη μαθητική επίδοση" είναι εμφανέστερο στο Α΄ Γυμνάσιο δεν μειώνει την ισχύ του ισχυρισμού, δεδομένου ότι από τους μαθητές που έπαιρναν μέρος στις εισιτήριες εξετάσεις της Βαρβακείου, οι λίγοι που επιλέγονταν ήταν μακράν οι καλύτεροι. Το τελευταίο προς εξέταση ζήτημα συναρτάται με αυτήν ακριβώς τη διαπίστωση και έχει να κάνει με τις προοπτικές που είχαν στο συγκεκριμένο σχολείο όχι πλέον οι άριστοι αλλά οι μη άριστοι μαθητές του. Και εδώ η απάντηση που προκύπτει από την ποσοτική και ποιοτική ανάλυση των διαθέσιμων στοιχείων είναι ότι η Βαρβάκειος βοηθά μεν όλους τους μαθητές της να βελτιώσουν τις γνώσεις και την επίδοσή τους, όπου όμως οι προσπάθειες δεν ευοδώνονται, το σχολείο ωθεί τους πιο αδύνατους μαθητές σε μια περισσότερο ή λιγότερο "άτακτο φυγή" προς κάποιο άλλο κοινό δευτεροβάθμιο αθηναϊκό σχολείο. Το γεγονός αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με την πολιτική του συγκεκριμένου σχολείου αλλά και με τον επιβεβλημένο από την πολιτεία ρόλο του. Γιατί, εκτός των κοινών για όλα τα πρότυπα σχολεία καθηκόντων (παροχή παιδαγωγικών ευκαιριών, εφαρμογή νέων διδακτικών πρακτικών, επαλήθευση θεωρητικών παιδαγωγικών απόψεων, ανακάλυψη αρχών για την ανάπτυξη του ανθρώπου και τη διαγωγής του), κάποια είχαν και το επιπλέον καθήκον να εξασφαλίζουν πλήρη πρακτική άσκηση στη διδασκαλία και την επαγγελματική προετοιμασία των μελλόντων εκπαιδευτικών. Εκείνα, όπως η Βαρβάκειος, όφειλαν να έχουν υψηλών επιδόσεων μαθητικό δυναμικό, πράγμα που αρκετές φορές δημιουργούσε αμφισβητήσεις ως προς την εγκυρότητα του διδακτικού τους έργου και την εξαγωγή "ακριβών και αληθών" συμπερασμάτων. Των υπολοίπων προτύπων, που είχαν δημιουργηθεί στις έδρες των Επιθεωρήσεων Α/θμιας ή Β/θμιας (Μέσης) Εκπαίδευσης όπως το Α΄ Γυμνάσιο Αρρένων, η λειτουργία δεν διέφερε πολύ από τα κοινά σχολεία, γεγονός που, κατά πολλούς, έδινε περισσότερη εγκυρότητα στο έργο τους, αφού οι όποιοι πειραματισμοί τους δοκιμάζονταν σε ένα μέσο μαθητικό κοινό και τα εξαγόμενα συμπεράσματα ήταν ασφαλέστερα...

Λεωνίδας Μάντζος, Διευθυντής Βαρβακείου Πειραματικού Λυκείου

............Έχοντας λοιπόν η ελληνική πολιτεία αντιληφθεί τις προθέσεις του Βαρβάκη δημιούργησε τελικά επί Τρικούπη, ένα σχολείο όπου λαμπροί δάσκαλοι παρείχαν βαθειά και πλεονάζουσα γνώση, παιδεία και ηθική αγωγή σε μαθητές έτοιμους να απορροφήσουν και να αξιοποιήσουν ότι τους προσφερόταν απλόχερα, ένα σχολείο θερμοκήπιο της αριστείας και της αξιοκρατίας, ένας μηχανισμός ανάδειξης πρωτοπόρων που θα έμπαιναν στην πρώτη γραμμή την εποχή των μεγάλων έργων του εκσυγχρονισμού (Διώρυγα της Κορίνθου, εξηλεκτρισμός, εκβιομηχάνιση κλπ). Ένα σχολείο που οι απόφοιτοί του προορίζονταν να γίνουν μηχανικοί ή στρατιωτικοί.
Επί Βενιζέλου το Βαρβάκειο πιστό στη θετική του παράδοση γίνεται και η ατμομηχανή της επιμόρφωσης των καθηγητών των μαθηματικών και των φυσικών επιστημών αφού στο νόμο της 24ης Ιουνίου 1920 "Περί μεταρρυθμίσεως του Βαρβακείου Λυκείου" αναφέρεται: "Σκοπός του Λυκείου τούτου είναι η ανωτέρα γενική μόρφωσις των τροφίμων αυτού και η αυτάρκης προπαιδεία τούτων προς σπουδή των θετικών επιστημών. Χρησιμεύει δε ως πρότυπον σχολείον του φυσικομαθηματικού τμήματος του Διδασκαλείου της Μέσης Εκπαιδεύσεως".
Η λειτουργία της Βαρβακείου Προτύπου Σχολής ως ιδιαίτερου και ξεχωριστού, μοναδικού θα έλεγα, σχολείου διήρκησε συνολικά 125 χρόνια. Δεν θα μπω στον πειρασμό να αναφέρω ονόματα διασήμων καθηγητών και αποφοίτων διότι σίγουρα θα αδικήσω κάποιους που θα ξεχάσω.
Το 1985 λοιπόν, 125 χρόνια μετά την πρώτη λειτουργία του Βαρβακείου, μια πολιτική απόφαση διαγράφει μονοκοντυλιά, επιπόλαια, ίσως και αλαζονικά, μια τεράστια παράδοση. Χωρίς καμμιά αιτιολόγηση, χωρίς καμμιά αξιολόγηση, χωρίς καμμιά αποτίμηση του έργου και της προσφοράς δεκαετιών, το Βαρβάκειο, χωρίς καν να αναφερθεί ονομαστικά μετατρέπεται με το Ν.1566/85 από Πρότυπο σε Πειραματικό και εξομοιώνεται με δεκάδες άλλα σχολεία ακυρώνοντας κατά την άποψή μου και την αρχική βούληση του Βαρβάκη. Οι εισαγωγικές εξετάσεις, η διαδικασία δηλαδή που σταθερά τροφοδοτούσε το Βαρβάκειο με πληθώρα ιδιαίτερα προικισμένων μαθητών κάθε εισοδηματικής τάξης και προέλευσης, καταργούνται, και ορίζεται ότι οι μαθητές του επιλέγονται εν είδη λαχειοφόρου αγοράς με το καινοφανές παγκοσμίως σύστημα της κλήρωσης. Προφανώς, όπως αναφέρει και ο απόφοιτος της Σχολής Μιχάλης Σταθόπουλος, πιστευόταν ότι διαφοροποιήσεις με βάση τις επιδόσεις στις σπουδές δηλαδή με βάση την αξιοκρατία είναι αντιδημοκρατικές. Οποίος λαϊκισμός. Η αξιοκρατία δεν είναι ασυμβίβαστη με την ισότητα. Η επιβαλλόμενη ισότητα είναι αναλογική, όμοιες περιπτώσεις, λέει ο Σταθόπουλος, τυγχάνουν όμοιας μεταχείρισης. Αντίθετα, ανωμαλία αποτελεί η ισοπέδωση. Παρεμπιπτόντως, ποιος πανηγύρισε από την κατάργηση των Προτύπων και των εισαγωγικών εξετάσεων σε αυτά; Μα πρώτα απ' όλα και πάνω απ' όλα (από προσωπικές επικοινωνίες) ο άσπονδος φίλος του Βαρβακείου, το Αμερικανικό Κολλέγιο Αθηνών ίσως και άλλα διάσημα ιδιωτικά σχολεία που σε μια προσπάθειά τους να εμπλουτίσουν το μαθητικό δυναμικό τους έσπευσαν να καθιερώσουν εισαγωγικές εξετάσεις για μέρος των μαθητών που δέχονται στην Α' γυμνασίου. Εδώ, μπαίνω στον πειρασμό ν' αναρρωτηθώ για το πού άραγε οφειλόταν η γνωστή αντιπαλότητα Βαρβακείου-Κολλεγίου. Να ήταν αλήθεια η αντιπαράθεση ενός υπερταξικού δημόσιου σχολείου με το σχολείο των εισοδηματικά ανώτατων τάξεων; Ίσως.
…………………………….
Αυτό που σήμερα θυμίζει το παλαιό Βαρβάκειο είναι ο τρόπος επιλογής των καθηγητών του, η προσπάθεια που καταβάλουν πολλοί από αυτούς να λειτουργήσουν στο Βαρβάκειο τιμώντας τις επιταγές του παλαιού Προτύπου, και ο εξοπλισμός του, η προμήθεια του οποίου εξασφαλίζεται από τους τόκους και τα μερίσματα του κληροδοτήματος του Βαρβάκη. Βέβαια εδώ εγείρεται το ερώτημα ποιος ο λόγος να επιλέγονται οι καθηγητές όταν δεν επιλέγονται οι μαθητές; Το αντιπαρέρχομαι.
…………………………….
Ο συνάδελφός μου Ανδρέας Βαλαδάκης, από συζητήσεις με τον οποίο πολλά έχω ωφεληθεί σχετικά με το θέμα μας, σε ένα παλαιότερο κείμενό του διατυπώνει τη θέση ότι το σχολείο, και το σημερινό Βαρβάκειο, δεν δίνει ίδιες ευκαιρίες σε όλους τους μαθητές του. Δίνει λιγότερες στους προικισμένους οι οποίοι είναι αυτοί που σε σχέση με τις ικανότητές τους εκτίθενται σε λιγότερες γνώσεις. Άλλωστε όπως προκύπτει από εκπαιδευτικές έρευνες οι προικισμένοι μαθητές ωφελούνται σταθερά όταν βρίσκονται μαζί με όμοιούς τους. Σε μια τάξη η διδασκαλία συνήθως προσαρμόζεται στις ανάγκες των μαθητών που δυσκολεύονται. Ιδιαίτερη μεταχείριση, ελαστικότητα, μεγαλύτερη εκλαΐκευση, περισσότερες ευκαιρίες, βραδυπορία και αναμονή, διαβούλευση και διαπραγμάτευση με τους γονείς, αλλά και με τους συναδέλφους. Αυτά βέβαια δεν συνιστούν ούτε διάκριση, ούτε ελιτισμό και ασφαλώς δεν αισθανόμαστε καθόλου ένοχα. Αντίθετα, πολύ συχνά οι χαρισματικοί μαθητές θυσιάζονται χάριν του μέσου όρου αφού "οι καλοί, δεν χάνονται". Ε λοιπόν μάλιστα, αυτό θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μέχρι και ρατσιστικό. Και ναι, προσωπικά ως Διευθυντής έχω ενοχές που ενώ γνωρίζω άριστα όλους τους μαθητές μου που παρουσιάζουν μαθησιακά προβλήματα ή προβλήματα συμπεριφοράς, γνωρίζω πολύ λιγότερο αυτούς που διακρίνονται, τους βλέπω μόνο αν τύχει κάποια φορά να βραβευτούν.
Και οι γονείς; Ποια είναι η γνώμη των γονέων; Το συμπέρασμα μιας στατιστικής εκπαιδευτικής έρευνας που δημοσιεύσαμε με τις καλές συναδέλφους μου κυρίες Γκίκα και Νέζη ήταν ότι η πλειονότητα των γονέων που φέρνουν τα παιδιά τους στην κλήρωση του Βαρβακείου το κάνουν με την προσδοκία να βρουν ένα σχολείο σοβαρό, στιβαρό, οργανωμένο με καλούς καθηγητές, με πολύ διάβασμα, με υψηλού επιπέδου διδασκαλία και εξετάσεις, με μεγάλες επιτυχίες στις Πανελλαδικές. Θέλουν σχολείο φροντιστήριο είπαμε αρχικά. Όχι κυρίες και κύριοι, δεν θέλουν σχολείο φροντιστήριο, θέλουν το παλαιό Βαρβάκειο.
Αληθινά, σε μια Ελλάδα της ισοπέδωσης, της αναξιοκρατίας, της ημιμάθειας, της ήσσονος προσπάθειας, του λαϊκισμού, του νεποτισμού, του νεοπλουτισμού, σε μια εποχή που έχουν χαθεί τα πρότυπα και που πολλά τείνουν, αν δεν έχουν ήδη φτάσει, στον απόλυτο ευτελισμό χρειαζόμαστε το Βαρβάκειο του μέλλοντος. Χρειαζόμαστε ένα σχολείο που θα αξιοποιεί, κατ' αρχήν, στο έπακρο τους άξιους καθηγητές του. Ένα σχολείο που θα αξιολογείται και θα λογοδοτεί συνεχώς στην κοινωνία ώστε να παραμένει ψηλά. Χρειαζόμαστε μια ή και περισσότερες οάσεις για χαρισματικούς μαθητές, σχολεία για τα οποία οι μαθητές θα επιλέγονται μέσα από ειδικές δοκιμασίες που μπορούμε να συζητήσουμε, αν οι παραδοσιακές εισαγωγικές εξετάσεις φαντάζουν πια πολύ στυγνές, σχολεία που όχι μόνο θα καλλιεργούν τη γνώση στα όριά της, αλλά και θα αξιοποιούν στο μέγιστο βαθμό μέρος έστω του εκκολαπτόμενου πνευματικού πλούτου της χώρας, ενώ ταυτόχρονα θα εξυπηρετούν τόσο την αξιοκρατία όσο και την κοινωνική δικαιοσύνη επιβραβεύοντας και προωθώντας τους ικανότερους και τους επιμελέστερους μαθητές ανεξάρτητα από οικονομική κατάσταση.
Τιμώντας τη μνήμη, το πνεύμα και τις προθέσεις του χαρισματικού Ιωάννη Βαρβάκη, φροντίζοντας για τις αυριανές γενιές χαρισματικών μαθητών, τιμώντας τις γενιές των καθηγητών και των αποφοίτων που κόσμησαν με την παρουσία τους αυτό το σχολείο, τιμώντας το Βαρβάκειο, είναι καιρός να επαναπροσδιοριστεί ο ρόλος του προς όφελος της Δημόσιας Εκπαίδευσης και της κοινωνίας. Ούτε Πειραματικό, ούτε Πρότυπο, σκέτο Βαρβάκειο, αυτό φτάνει για να τα πει όλα. Εμείς και θέλουμε και μπορούμε, η Πολιτεία θα το αποτολμήσει;

Φωτογραφίες: