Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΙΑΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Ο διάλογος για τα Πρότυπα σχολεία ολοκληρώνεται Μήπως πρέπει να ανοίξει ένας διάλογος για την ΠΑΙΔΕΙ
 

Επιμέλεια: Αθανάσιος Δάλλας, Μεταλλειολόγος Μηχανικός, Απόφοιτος της Ζωσιμαίας Σχολής



Στα προηγούμενα τεύχη του περιοδικού μας διατυπώθηκαν πολύ αξιόλογες απόψεις σχετικά με την αναγκαιότητα επαναφοράς του θεσμού των Πρότυπων σχολείων.
Στο 16ο τεύχος του περιοδικού είχα διατυπώσει και τις δικές μου θέσεις για τα Πρότυπα σχολεία διατυπώνοντας την άποψη ότι αποτελεί εθνική και κοινωνική αναγκαιότητα η επαναλειτουργία του θεσμού. Θεώρησα σκόπιμο και χρήσιμο - σαν υστερόγραφο ή συμπλήρωμα εκείνου του κειμένου – να αφιερώσω σΆ αυτούς που, ηθελημένα ή από άγνοια, έβλαψαν τη γλώσσα μας και την ελληνική παιδεία να τους δύο μικρά αποσπάσματα από τα βιβλία “Γιατί η Ελλάδα;” (Εκδόσεις ΤΟ ΑΣΤΥ –1993 – τίτλος γαλλικού πρωτοτύπου: Pourquoi la Grece – Edition le Fallois 1992) και “Οι ελληνικές ρίζες στη γαλλική γλώσσα” (Εκδόσεις ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ –1993 – τίτλος γαλλικού πρωτοτύπου: Tresors des racines grecques – Belin 1981 Paris).
Το πρώτο βιβλίο γράφτηκε από την Jacqueline de Romilly, εξέχουσα ελληνίστρια της εποχής μας με διεθνή αναγνώριση, ομότιμη καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο του Παρισιού και στο College de France, μέλος της Academie des Inscriptions et Belles Lettres, μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας και, σε αναγνώριση της συμβολής της στη μελέτη των Ελληνικών Γραμμάτω,ν εκλεγμένο μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Το δεύτερο βιβλίο γράφτηκε από τους Jean Bouffartigue και Anne-Marie Derlieu

ΓΙΑΤΙ Η ΕΛΛΑΔΑ;
(απόσπασμα από το εξώφυλλο του βιβλίου)


Γιατί η Ελλάδα; Γιατί όλα αυτά τα μεγάλα έργα των αναζητήσεων έχουν για μοναδικό κίνητρο την επιθυμία να εισχωρήσουν στο βάθος του ανθρώπου, ν' αναδείξουν καταστάσεις, σκέψεις και συναισθήματα που τον κατέχουν σε όλες τις εποχές. Θέλουν με πάθος να κατανοήσουν τη ζωή, να την εξυμνήσουν και να υψώσουν τον άνθρωπο όπως αυτός είναι, χωρίς να τον παραμορφώνουν. Οι ήρωες, οι μύθοι, τα σύμβολα, τα θεωρητικά σχήματα, ακόμα και οι θεοί ανθρωποποιούνται για να δοθεί περισσότερη σημασία στο «ανθρώπινο». Από το προσωπικό και το μερικό προκύπτει το γενικό και σε ανώτερη βαθμίδα το καθολικό, το οικουμενικό.
Γι' αυτό τα ελληνικά επιτεύγματα αγγίζουν τους ανθρώπους παντού και πάντοτε με το περιεχόμενο και με την ανυπέρβλητη ποιότητά τους, με το ιδιαίτερο ύφος και ήθος της Ελλάδας. Με τα έργα του λόγου, της τέχνης και του λογισμού, συνυφαίνονται άρρηκτα και άλλες αιώνιες αρχές: ο νόμος, η έννοια του πολίτη, η αξία του αντίλογου, ο σεβασμός στη δικαιοσύνη, η συμμετοχή στα κοινά, η τήρηση των σταθερών άγραφων κανόνων, που είναι αναπόσπαστες από τη δημοκρατία και την ανεκτικότητα.

(απόσπασμα από τον επίλογο)

Οι αξίες αυτές, από τις οποίες συλλέξαμε αμέσως τα άνθη, έγιναν και δικές μας.
Μπορούμε να πούμε ότι οι Έλληνες τις εφάρμοσαν περισσότερο από άλλους λαούς; Ασφαλώς όχι. Παραβίαζαν τους γραπτούς και άγραφους νόμους, κατά περίσταση, όπως όλος ο κόσμος. Είχαν σκλάβους που υπέταξαν με τη βία Η Αθήνα υπήρξε μία αυτοκρατορία-τυραννία Και η δημοκρατία ακόμα μετετράπη κάποτε -το λέει ο Αριστοτέλης- σε οχλοκρατία Η έλλειψη ανοχής πολλαπλασίασε στην πόλη τις δίκες για ασέβεια Θανάτωσαν το Σωκράτη. Υπήρξαν περίοδοι εθνικών αντιθέσεων και εμφυλίων πολέμων όπως και σε μας. Οι Έλληνες όμως ήξεραν τουλάχιστον να πουν τι θα έπρεπε να είναι, να προσδιορίσουν αξίες και καμιά φορά να πεθάνουν γι' αυτές.
Οπωσδήποτε δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ήταν οι μόνοι που το έκαναν. Οι αξίες που περιγράψαμε εδώ υπήρξαν χωρίς αμφιβολία και αλλού. Ίσως μια μέρα το μάθουμε, ίσως όχι….. Και εδώ ακόμα, οι Έλληνες είχαν τη μοναδική αυτή τιμή -που απεικονίζει θαυμάσια την κυρίαρχη ιδέα του βιβλίου - να διατυπώσουν τις διάφορες αυτές αξίες, να τις ορίσουν, να προβάλλουν, από αόριστες εμπνεύσεις ή παραδόσεις, στις οποίες παραμένουν οι άλλοι, μια εικόνα σαφή, φωτεινή, παγκόσμια, η οποία, ζώντας μέσα στα κείμενα, μπορούσε να επικοινωνεί με τις άλλες ή ακόμα να ενισχύεται από αυτές, όταν εκείνες ήταν μόνο συγκεχυμένες και λανθάνουσες. Ασφαλώς, πολλοί λαοί θα είχαν παραδεχθεί ότι μια αδελφή οφείλει να θάψει τον αδελφό της. Οι λαοί όμως αυτοί δεν έγραψαν μια Αντιγόνη( Σ Σ Ελληνικά στο κείμενο). Τα αισθήματα αναπτύσσονται σε επαφή με τις λέξεις και τα παραδείγματα, όπως ένα φυτό που δέχεται το φως του ήλιου.
Και το αποτέλεσμα είναι ότι οι λέξεις και αυτά τα παραδείγματα ογκώθηκαν και αυξήθηκαν σε όλους τους λαούς που βρέθηκαν σε άμεση ή έμμεση επαφή με την αρχαία Ελλάδα. Παρά τα μέτρα αποκλεισμού των τελευταίων δεκαετιών, η επιρροή συνεχίζεται. Μπορεί να μην αναγνωρίζουμε την προέλευση αλλά δεν μπορούμε ν' αρνηθούμε ότι υπήρξε και ότι έχει συμβάλει σε αυτό που είμαστε.
………………………………………………………………………………………
Αλλά, εάν αυτές οι επιβιώσεις με διασκεδάζουν - μικρά παγόβουνα που επιπλέουν χωρίς προορισμό, χωρίς να γνωρίζει πια κανείς γιατί βρίσκονται εκεί - υπάρχει μια άλλη επιβίωση πολύ πιο βαθειά και αγνοημένη σχεδόν από όλους. Είτε το θέλουμε είτε όχι, δημιουργήθηκε από ιδέες που βιώνουν μέσα μας χωρίς να το ξέρουμε - σαν την καρδιά και το αίμα μας - και οι οποίες, μέσα από ποικίλα ενδιάμεσα προέρχονται από την αρχαία Ελλάδα. Πράγματι, η ελληνική κληρονομιά, εδραιωμένη στην επιδίωξη του καθολικού, έγινε το ίδιο το πνεύμα του δικού μας δυτικού πολιτισμού. Η καταδίκη της βίας, η ανεκτικότητα, ο σεβασμός προς τη δικαιοσύνη, η αγάπη για την ελευθερία, είναι λίγο πολύ τα συνθήματα αυτών που επικαλούνται τη δημοκρατία. Και πίσω από τα συνθήματα κρύβονται ολοζώντανες δυνάμεις στις οποίες είναι επικίνδυνο σήμερα ν' αντισταθούμε. Αντίθετα, την εποχή που δημιουργείται η Ευρώπη, νομίζουμε ότι δεν στερείται ενδιαφέροντος ν' αναγνωρίσουμε αυτή την οφειλή που έχουμε την τάση να την ξεχνάμε.
Όταν βλέπουμε Τσέχους διαφωνούντες να επικαλούνται τα μαθήματα του Θουκυδίδη κατά της τυραννίας, υπάρχει ασφαλώς εκεί μια συμπύκνωση. Και οι περισσότεροι από αυτούς αγνοούν σίγουρα το Θουκυδίδη. Η στάση τους όμως είναι απόλυτα σύμφωνη με το δίδαγμα της Ελλάδας και δεν θα ήταν ίσως κατανοητή χωρίς την πρώτη ώθηση που δόθηκε εκεί πριν 25 αιώνες.
Και εδώ μιλάμε για πολιτική. Η ευαισθησία όμως στις χώρες μας, ο τρόπος της σκέψης, η προσπάθεια για διαύγεια, η επιστήμη, η φιλοσοφία - αυτός ο αγώνας που σχεδόν δεν σταμάτησε ποτέ από τότε - επαναφέρουν στα πρώτα τολμηρά βήματα της Ελλάδας στους διάφορους αυτούς τομείς. Αλλά έστω και αν φτάνουνε σήμερα στο σημείο να κόβουμε την επαφή με εκείνη την προνομιακή στιγμή στην ιστορία της ανθρωπότητας, δεν θα καταστρέψουμε αυτή τη μακρά ωρίμανση, η οποία στην πορεία της μας πρόσφερε τους καρπούς της.
Μια τέτοια αποκοπή θα ήταν όμως παράλογη, ένοχη και επικίνδυνη. Προσπαθώντας ν' απαντήσουμε στο ερώτημα «Γιατί η Ελλάδα;», απαντάμε πάντα λίγο στην πιο πεζή και συνηθισμένη ερώτηση: «Γιατί τα ελληνικά;»

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ
(απόσπασμα από τον πρόλογο του βιβλίου)

«Γνωρίζετε τις Ελληνικές σας ρίζες;» ; Πολλά γυμνασιόπαιδα πρέπει να τρομοκρατήθηκαν κάποτε ακούγοντας να τους υποβάλλεται αυτή η ερώτηση. Ο καιρός όμως πέρασε. Η ερώτηση έπαψε να είναι τρομερή, όταν έγινε αντιληπτό ότι δεν ήταν αναγκαίο να απαντήσει κανείς «ναι» για να φτάσει στα ανώτατα επίπεδα της γνώσης ή απλώς στα πλησιέστερα διπλώματα. Επικράτησε η εντύπωση ότι τελικά, για να πετύχει κανείς στη ζωή του ή για να συμβαδίζει με τον αιώνα του, είναι πιο χρήσιμο να γνωρίζει τις τετραγωνικές ρίζες. Και τελικά ήταν οι δάσκαλοι εκείνοι που άρχισαν να αισθάνονται αμηχανία μπροστά σε μια άλλη ερώτηση: «Σε τι χρησιμεύουν οι ελληνικές ρίζες;»
Αν πρέπει να συμβαδίζει κανείς με τον αιώνα του, καλό θα ήταν να προσαρμόσει το βήμα του εντελώς. Δεν είναι πια η κατάλληλη στιγμή να αναρωτιέται κανείς σήμερα αν οι ελληνικές ρίζες χρησιμεύουν σε τίποτα: βρίσκονται εδώ, ένα ολόκληρο πλήθος, γύρω μας, τυπωμένες και προφερόμενες σε οτιδήποτε αποτελεί φορέα της πολύτιμης ουσίας με την οποία τρέφεται ο πολιτισμός μας: της πληροφόρησης.
Astronaute (αστροναύτης), discotheque (δισκοθήκη), ergotherapie (εργ(ασι)οθεραπεία), hypoglycemie (υπογλυκαιμία), pentathlon (πένταθλον), phallocrate (φαλλοκράτης), politologue (πολιτειολόγος), speleologue (σπηλαιολόγος), thermodynamique (θερμοδυναμική) κλπ" χωρίς να αναφερθούμε στις analyses, syntheses, στα aerodromes και metropolitains (αναλύσεις, συνθέσεις, αεροδρόμια και μετρό), τόσες λέξεις που προέρχονται από την ελληνική και χρωματίζουν τώρα την καθημερινή μας γλώσσα. Αν συγκρίνουμε το ενεργητικό μας λεξιλόγιο με εκείνο των παππούδων μας, θα αναγκαστούμε να διαπιστώσουμε ότι έχουμε γίνει όλοι σοφοί.
Η πρώτη δουλειά του σοφού είναι να παρακολουθεί τις προόδους που πραγματοποιεί η επιστήμη. Στις μέρες μας αυτές οι πρόοδοι είναι ταχύτατες. Οι ανακαλύψεις διαδέχονται η μια την άλλη με επιταχυνόμενο ρυθμό και σε κάθε μια αντιστοιχεί μια καινούργια λέξη, που τις περισσότερες φορές προέρχεται από τα ελληνικά. Η σύγχρονη γλώσσα μοιάζει να έχει κατασκευαστεί για τους ελληνιστές, οι οποίοι κρατούν τα κλειδιά της. Αυτό το προνόμιο πρέπει να πάψει να είναι αποκλειστικό. Το να ανακαλύψει κανείς τους «θησαυρούς των ελληνικών ριζών» σήμερα δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη. Αυτό το βιβλίο δε γράφτηκε με σκοπό να γίνει ένα βοήθημα για ειδικούς, αλλά ένας οδηγός για τη σύγχρονη γαλλική γλώσσα.
Ένας λοιπόν από τους στόχους αυτού του βιβλίου είναι να δώσει στον αναγνώστη τα μέσα για να προσανατολίζεται μέσα στους πιο πρόσφατους τομείς της γαλλικής γλώσσας και για να ερμηνεύει με τρόπο χρήσιμο τις «λόγιες» λέξεις που μπορεί να συναντήσει. Δεν είναι ο μόνος στόχος. Ελπίζουμε ακόμη να βοηθήσουμε να γίνουν συνειδητοί παλιότεροι δεσμοί της γλώσσας μας με τη γλώσσα των Ελλήνων. Αυτές οι καθημερινές λέξεις είναι πλούσιες σε ιστορίες - συχνά διασκεδαστικές - γιατί έχουν ήδη προφερθεί εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια, κάτω από έναν ουρανό πιο γαλάζιο απ' τον δικό μας και από ανθρώπους με περισσότερη φρεσκάδα. Θα άξιζε τον κόπο να ανακαλύψουμε ξανά την αξία τους.
………………………………………………………………………………………
Στην πραγματικότητα αυτό που μας ενδιέφερε περισσότερο ήταν να δείξουμε πόσο η ελληνική γλώσσα είναι κατάλληλη για να περιγράψει κι άλλους κόσμους εκτός απ' αυτόν μέσα στον οποίο αναπτύχθηκε.
Η κατανόηση της δικής μας γλώσσας, η εκ νέου ανακάλυψη της ουσίας της - να ποια είναι η χρησιμότητα του να γνωρίζει κανείς τις ελληνικές ρίζες. Οι ελληνικές ρίζες δίνουν στη γαλλική το πιο βαθύ στήριγμά της και συγχρόνως της παρέχουν την πιο υψηλή δυνατότητα για αφαίρεση. Μακρινή πηγή του πολιτισμού μας η Ελλάδα βρίσκεται ζωντανή μέσα στις λέξεις που λέμε. Σχηματίζει κάθε μέρα τη γλώσσα μας.
………………………………………………………………………………………
Τα δάνεια όμως από την Ελλάδα εξακολούθησαν ακόμα και μετά το θάνατο της ελληνικής επιστήμης, και όχι μόνο από συνήθεια. Συνέχισαν, γιατί η ελληνική γλώσσα προσφέρεται με αξιοθαύμαστο τρόπο, πολύ περισσότερο απ' ό,τι η λατινική, για τη δημιουργία νέων λέξεων ανάλογα με τις ανάγκες. Η λατινική και οι νεολατινικές γλώσσες που προέρχονται απ' αυτήν έχουν μεγάλες δυνατότητες λεξικής δημιουργίας με το παιχνίδι των προθεμάτων και των επιθημάτων. Έχουν όμως πολύ μεγαλύτερη δυσκολία στην επινόηση σύνθετων λέξεων που να συνδέουν δυο διαφορετικά νοήματα σ' ένα καινούργιο νόημα. Η απαλή αυγή της Ιλιάδας και της Οδύσσειας μεταφράζεται στα γαλλικά aux doigts de rose, με δάχτυλα από ρόδο, που σημαίνει ότι χρειάζονται τέσσερις λέξεις για τη μετάφραση μίας: του επιθέτου ροδοδάκτυλος, που σχηματίζεται από τα ουσιαστικά ρόδον και δάκτυλος. Ο μεταφραστής του Ομήρου και ο ποιητής μπορούν μια χαρά να αποφύγουν μια λέξη *rhododαcty/e, αλλά ο επιστήμονας που πρέπει να μιλήσει για ένα ζώο που τα δάχτυλά του είναι φτερούγες (dont /es doigts sont des αiles), είναι πολύ ευτυχής που μπορεί να κατασκευάσει, με βάση το ίδιο πρότυπο και με το όνομα πτερόν, τη λέξη PTERODACΓYLE, πτεροδάκτυλος. Η επιστήμη ανακαλύπτει ασταμάτητα νέα αντικείμενα ή έννοιες. Πρέπει να τα ονομάσει. Ο θησαυρός των ελληνικών ριζών βρίσκεται μπροστά της, αρκεί να αντλήσει από κει. Θα ήταν πολύ περίεργο να μη βρει αυτές που χρειάζεται..
………………………………………………………………………………………
Από το τέλος του Μεσαίωνα οι Ευρωπαίοι φιλόσοφοι και επιστήμονες βρέθηκαν στη δύσκολη θέση να πρέπει να εκφράσουν ιδέες που δεν είχαν όνομα στις γλώσσες τους, αλλά ούτε και στη λατινική. Στράφηκαν λοιπόν προς την ελληνική και βρήκαν εκεί είτε λέξεις που οι Αρχαίοι Έλληνες είχαν χρησιμοποιήσει με την επιθυμητή σημασία είτε άλλες που ποτέ δεν είχαν αυτή τη σημασία, αλλά που μπορούσαν να καλύψουν την ανάγκη
………………………………………………………………………………………
Η ελληνική γλώσσα όμως, όπως μιλήθηκε και γράφτηκε στην αρχαιότητα, δεν παρείχε πια επαρκείς λέξεις για έναν αυξανόμενο αριθμό νέων εννοιών. Παρουσιάστηκε τότε η ιδέα να χρησιμοποιηθούν οι μέθοδοι που εφάρμοζαν οι Έλληνες για να αυξάνουν το λεξιλόγιό τους. Η δομή της γλώσσας τους επέτρεπε να συνθέτουν λέξεις μ' έναν τρόπο απλό και αποτελεσματικό: τους μιμήθηκαν. Προσπάθησαν να φανταστούν τι θα έκαναν οι Έλληνες αν είχαν να ονομάσουν τη νέα έννοια ή το νέο αντικείμενο: κατασκεύασαν μια νέα ελληνική λέξη, την οποία μετέγραψαν στα γαλλικά (ή στα αγγλικά ή στα γερμανικά ή στα ιταλικά, γιατί οι Γάλλοι δεν ήταν πάντα οι πρώτοι που έκαναν αυτή τη δουλειά). Η μίμηση τις πιο πολλές φορές ήταν επιτυχημένη, γιατί οι κατασκευαστές ελληνικών λέξεων είναι γενικά εξαιρετικοί ελληνιστές. Τα COSMONAUTE και ASTRONAUTE βασίζονται στα υποθετικά κοσμοναύτης και άστροναύτης (ναύτης του κόσμου, ναύτης των άστρων: κόσμος και άστρον + ναύτης), τα οποία συμμορφώνονται απόλυτα με τους κανόνες σύνθεσης των ελληνικών λέξεων. Ο ειδικός για τις ασθένειες, του δέρματος δεν λέγεται DERMOLOGUE, παρόλο που μια ελληνική λέξη δερμολόγος δε θα ήταν τελείως αδύνατη, αλλά DERMATOLOGUE, επειδή ο πιο πιθανός σχηματισμός στα ελληνικά θα ήταν η λέξη δερματολόγος.
………………………………………………………………………………………
Υπάρχει μια παράλληλη γλώσσα, κρυμμένη μέσα στο εσωτερικό της ίδιας της γαλλικής, μια γλώσσα στην οποία η μύτη λέγεται RHIN, το φεγγάρι λέγεται SΕLEΝ, το καλά λέγεται ΕU, το πλάι λέγεται PARA κλπ. Τα στοιχεία αυτής της γλώσσας συμμετέχουν σε συνδυασμούς ατέλειωτης ποικιλίας και σχηματίζουν το λεξιλόγιο των επιστημών, θετικών ή ανθρωπιστικών.
Ιστορικοί λόγοι έχουν συντελέσει ώστε η ελληνική να επιβληθεί ως προμηθευτής επιστημονικών λέξεων (βλ. σ. 18), και θα ήταν παράλογο να κατηγορεί κανείς τους επιστήμονες, όπως γίνεται πολλές φορές, ότι αρέσκονται στο να κατασκευάζουν απρόσιτη και σκοτεινή ορολογία: μια επιστήμη παραλύει όταν δεν μπορεί να ονομάσει με τρόπο ακριβή κάθε ένα από τα φαινόμενα που διακρίνει. Αυτές οι λέξεις, που καμιά φορά τολμούμε να αντιμετωπίζουμε ως βάρβαρες, είναι η απόδειξη της αρχαιότητας και της ζωντάνιας του πολιτισμού μας.