Content on this page requires a newer version of Adobe Flash Player.

Get Adobe Flash player

ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΖΩΣΙΜΑΙΑΣ ΣΧΟΛΗΣ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ
Οικουμενικές-Περιβαλλοντικές μεταβολές Σενάριο επιστημονικής φαντασίας ή το μέλλον είναι ήδη εδώ;
 

Απόστολος Κατσίκης, Καθηγητής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Απόφοιτος Ζωσιμαίας Σχολής.

akatsiki@cc.uoi.gr



Τα θέματα με περιβαλλοντικό περιεχόμενο βρίσκονται συνέχεια στην επικαιρότητα εδώ και μερικά χρόνια. Οι προβληματισμοί μάλιστα γύρω από τα παραπάνω ζητήματα έχουν ξεπεράσει πλέον τα στενά τοπικά ή κρατικά όρια και παίρνουν οικουμενικές διαστάσεις. Το φαινόμενο βέβαια είναι ευεξήγητο αν λάβει κανείς υπόψη, πρώτον ότι το πρόβλημα της αλλοίωσης και καταστροφής του φυσικού περιβάλλοντος, αλλά και στοιχείων της πολιτιστικής κληρονομιάς του ανθρώπου οξύνεται καθημερινά και δεύτερον ότι ορισμένες "μορφές" οικολογικών αλλοιώσεων παρουσιάζουν "εγγενώς" παγκόσμιο χαρακτήρα (επιπτώσεις από πυρηνικές δοκιμές και πυρηνικά ατυχήματα, ρύπανση του υδάτινου και εναέριου χώρου, κλιματικές αλλαγές κ.ά.).
Εξάλλου τα μοντέλα ανάπτυξης, με τα οποία συνδέονται στενά τα περιβαλλοντικά προβλήματα, εφαρμόζονται τις τελευταίες δεκαετίες σε παγκόσμια κλίμακα με αποτέλεσμα οι κάθε μορφής θετικές ή αρνητικές επιπτώσεις να επηρεάζουν, αν όχι ολόκληρη, τουλάχιστον μεγάλα τμήματα της Γης.
Η εικόνα σε ολόκληρο τον πλανήτη δείχνει μια ανησυχητική παρακμή που επιταχύνεται κάθε χρόνο. Η κρίση δεν είναι πλέον συγκυριακή έστω και αν ευημερούν κάποτε-κάπου οι "αριθμοί".
Η γενίκευση και η αύξηση ποσοτικά και ποιοτικά των οικολογικών κινδύνων σε βαθμό που η ανθρωπότητα, όσον αφορά συγκεκριμένους τομείς, να έχει φτάσει σε οριακά για την επιβίωσή της σημεία, επόμενο ήταν όχι μόνο να ανησυχήσει αλλά και να διεγείρει μια ομάδα ανθρώπων οι οποίοι, αντίθετα από την άποψη των «κρατούντων» ότι η Φύση υφίσταται για να εξυπηρετεί τις ανάγκες του ανθρώπου, αντέτειναν το επιχείρημα ότι η Φύση διαθέτει «αυταξία» και ότι οι παρεμβάσεις στο περιβάλλον θα πρέπει να διέπονται από τον κανόνα της επίτευξης-διατήρησης της αρμονίας μεταξύ των δύο μελών του διπόλου Άνθρωπος και Περιβάλλον.
Προϊόντος του χρόνου, η ιδεολογική και όχι μόνον διαμάχη μεταξύ των υποστηρικτών της ανάγκης συνέχισης της εφαρμοζόμενης αναπτυξιακής πολιτικής για την άνοδο του βιοτικού επιπέδου της ανθρωπότητας αφενός και των περιβαλλοντολόγων αφετέρου, οδήγησε στη διατύπωση θέσεων, σε ορισμένες περιπτώσεις ακραίων και εξαιρετικά αντιφατικών μεταξύ τους, για το μέλλον της γης. Έτσι έχουν δει το φως της δημοσιότητας από τη μία πλευρά σενάρια που αναφέρονται σε ολοκληρωτική καταστροφή της ανθρωπότητας, στο εγγύς μάλιστα μέλλον, όπως επίσης απόψεις που υποστηρίζουν ότι οι ανησυχίες για το μέλλον του πλανήτη μας είναι άκρως υπερβολικές, πρόβλημα επί του προκειμένου δεν υφίσταται και ότι όσα υποστηρίζουν οι «περιβαλλοντικές Κασσάνδρες» αποτελούν αποκυήματα σεναρίου επιστημονικής φαντασίας. Λογικό και αναμενόμενο είναι η διατύπωση των παραπάνω, ευρισκομένων στους αντίποδες, θέσεων να προκαλεί σύγχυση και να εγείρει σειρά ερωτηματικών. Ποια είναι επί του προκειμένου η επιστημονική-άρα αντικειμενική-αλήθεια; Πόσο κοντά και πόσο μακριά βρίσκεται η ανθρωπότητα στην υλοποίηση των κυκλοφορούντων σεναρίων, του ενός ή του άλλου τύπου περί του μέλλοντος του πλανήτη και τι «ποσοστό» επιστημονικής επαληθευσιμότητας αυτά εμπεριέχουν; Εν κατακλείδι πρέπει όντως να ανησυχούμε για το μέλλον, άρα οφείλουμε να αντιδράσουμε αναλόγως σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο ή τα καταστροφικά σενάρια διαθέτουν μεγάλο ποσοστό υπερβολής;

Επιχειρώντας μια «απάντηση» στους παραπάνω προβληματισμούς, τα μέλη του «Εργαστηρίου Γεωγραφικής και Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης» του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων ανέτρεξαν σε συμβατικές και ηλεκτρονικές πηγές αντλώντας πληροφορίες για τις συντελούμενες ή επικείμενες μεταβολές στον περιβαλλοντικό τομέα. Η αναζήτηση είχε ως επίκεντρο, κατ’ αρχάς τις μετεωρολογικές αλλαγές του σήμερα, τα συμπαρομαρτούντα φαινόμενα, καθώς και τα μοντέλα–σενάρια που αφορούν στις μελλοντικές-συνακόλουθες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Τα αποτελέσματα της αναζήτησης-έρευνας, στα βασικά της σημεία, αποτελούν και το αντικείμενο της παρούσας δημοσίευσης.

Διαπιστώσεις
Αποτελεί αναμφισβήτητο γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια συγκεκριμένες μεταβολές οικολογικού χαρακτήρα έχουν κάνει αισθητή και μάλιστα επιτακτικά την παρουσία τους στη Γη. Η αναφορά στις πρόσφατες, των τελευταίων δηλ. δεκαετιών, συνέπειες περιβαλλοντικών μεταβολών δεν συνιστά παρά μέρος, μόνον, του καταλόγου των συνδεδεμένων με την αποκαλούμενη οικολογική κρίση συμπτωμάτων.



Α. H μείωση της πυκνότητας του στρατοσφαιρικού όζοντος δε θεωρείται, βέβαια, πλέον μέρος κανενός σεναρίου επιστημονικής φαντασίας, αφού αποτελεί γεγονός διαπιστωμένο εδώ και δεκαετίες. Η ύπαρξη του στρώματος του όζοντος σε ύψος 20-30 χλμ. λειτουργεί ως προστατευτική ασπίδα έναντι της υπεριώδους ακτινοβολίας.
Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται συνεχής μείωση του όζοντος («τρύπα του όζοντος») κυρίως από τη δράση των χλωροφθορανθράκων, με αντίστοιχη αύξηση δράσης της υπεριώδους ακτινοβολίας. Ήδη στην Ανταρκτική υπάρχει μείωση της τάξης του 40%, στη Β. Ευρώπη η μείωση ανέρχεται σε 2,3% και στη Μεσόγειο σε 3%. Πρόσφατες εκτιμήσεις προβλέπουν περαιτέρω μείωση της παρουσίας όζοντος στην ατμόσφαιρα με μέση ελάττωση κατά 10-15% για τον επόμενο μισό αιώνα με ολέθριες συνέπειες στην υγεία του ανθρώπινου είδους (δραματική αύξηση των μελανωμάτων, καρκίνου του δέρματος, και των κρουσμάτων καταρράκτη), αλλά παράλληλα και άλλων οργανισμών (αναστολή της φωτοσύνθεσης στους φυτικούς οργανισμούς καταστροφή του γονιδιακού υλικού, μεταβολή των βιορυθμών κ.ά.). Η δραματικότητα της κατάστασης πιστοποιείται μέσα από την πρόβλεψη ότι περαιτέρω μείωση του όζοντος της τάξης του 10% αναμένεται να επιφέρει αύξηση των καρκίνων του δέρματος κατά 26%, δηλ. 300.000 επιπλέον περιπτώσεις ετησίως, καθώς και 1,5 έως 2 εκατ. επιπλέον περιπτώσεις καταρράκτη παγκοσμίως.
Β. Τα πολυσυζητημένα τον τελευταίο καιρό «ακραία καιρικά φαινόμενα», ιδίως η συχνότητα εμφάνισής τους ακόμη και η παρουσία τους σε περιοχές που αγνοούσαν την ύπαρξή τους, συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι το δυσοίωνο, περιβαλλοντικά, μέλλον είναι ήδη εδώ.

Φαινόμενα όπως οι πλημμυρισμένες μεγαλουπόλεις της Ευρώπης, περιοχές σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, σκηνές μαζικής εκκένωσης οικισμών, 130 θάνατοι από πνιγμό έλαβαν χώρα το καλοκαίρι του 2002, καθώς και το 2006 με την καταιγίδα Κύριλλος που άφησε πίσω της 39 νεκρούς, καθιστώντας φανερό πλέον ότι η Φύση δεν παραμένει πουθενά απαθής στον περιβαλλοντικό «βιασμό» της. Η επιβεβαίωση του οικουμενικού χαρακτήρα της εμφάνισης ακραίων καιρικών φαινομένων ήλθε το ίδιο χρονικό διάστημα από την άλλη πλευρά του πλανήτη μας: στην Ασία, εκατοντάδες νεκροί και 17 εκατ. άστεγοι αποτέλεσαν τον απολογισμό της αιφνίδιας εμφάνισης ακραίων μετεωρολογικών καταστάσεων. Συγχρόνως, και για να έχουμε συνολική εικόνα, στην Αμερική 26 Πολιτείες υφίστανται τις επιπτώσεις της χειρότερης ξηρασίας των πέντε τελευταίων δεκαετιών.
Γνωστού όντος ότι η οικονομία πολλών χωρών εξαρτάται σχεδόν αποκλειστικά από τις καιρικές συνθήκες (οικονομία πρωτογενούς χαρακτήρα), γίνεται αντιληπτή η συσχέτιση των μεταβολών αυτών με τις δυνατότητες επιβίωσης πολλών εκατομμυρίων ανθρώπων.


Γ. Η αλλαγή των κλιματικών παραμέτρων αποτελεί δυνατότητα συνδεδεμένη με φαινόμενα βραδείας εξέλιξης. Εντούτοις η είσοδος σε μια περίοδο αλλαγών, που οδηγεί σε νέα κλιματική εποχή, είναι γεγονός που λαμβάνει χώρα «αιφνίδια» (έχει παρατηρηθεί και στην περίοδο του Μεσαίωνα με τη λεγόμενη «μικρή παγετώδη περίοδο» Little Ice Age, που εμφανίστηκε γύρω στο 1350. Λίγο πριν εκδηλωθεί είχε υπάρξει μια περίοδος ασυνήθιστα θερμή μεταξύ των ετών 900 και 1200, γνωστή ως Medieval Optimum).
Η ανοδική πορεία της μέσης θερμοκρασίας της Γης, αποτελεί διαπίστωση αναμφισβήτητη κατά τα τελευταία χρόνια. Η Διακυβερνητική Επιτροπή για τις κλιματικές αλλαγές (Intergovernmental Panel on Climate Change, IPCC), είναι κατηγορηματική όσον αφορά την παραπάνω διαπίστωση. Προχωρεί μάλιστα ένα βήμα πιο μπροστά αποδίδοντας το αιτιατό (την αύξηση της θερμοκρασίας) σε συγκεκριμένο αίτιο, διασυνδέοντας δηλ. την θερμοκρασιακή αύξηση με το λεγόμενο «φαινόμενο του θερμοκηπίου», το οποίο με τη σειρά του παραπέμπει στην αύξηση της συγκέντρωσης CO2 στην ατμόσφαιρα ως προϊόν καύσεων. Τα τελευταία 150 έτη η υπερβολική καύση ορυκτών καυσίμων (βλ. βιομηχανική δραστηριότητα κ.λπ.) αύξησαν τα επίπεδα του CO2 κατά 100 ppm . Αντίστοιχη ήταν και η αύξηση της μέσης θερμοκρασίας της Γης (από 14,2 °C το 1860 σε ~15 °C σήμερα.


Ενδιαφέρουσα και συγχρόνως ανησυχητική είναι η παράθεση της μεταβολής του ποσοστού απόδοσης των αλλαγών σε ανθρωπογενείς παράγοντες: ενώ το 2001 τα μέλη της επιτροπής θεωρούσαν ότι η πιθανότητα εξάρτησης των μεταβολών από ανθρώπινες δραστηριότητες ανέρχεται σε 60% σήμερα μετά τη διάσκεψη του Παρισιού (Ιανουάριος 2007) το ποσοστό αυτό φθάνει στο 90%.

Αλλάζει το κλίμα της Γης;
Όλες οι σύγχρονες μετρήσεις οδηγούν στην τεκμηρίωση της υπόθεσης η οποία αναφέρεται στην προϊούσα υπερθέρμανση της Γης (και ότι αυτό συνεπάγεται). Από το 1860, οπότε καταγράφονται συστηματικά μετεωρολογικές μετρήσεις, παρατηρείται αύξηση της μέσης θερμοκρασίας σε παγκόσμιο επίπεδο η οποία είναι της τάξης των 0,6 –0,8 °C.
Διαπιστωμένα η δεκαετία 1989-1999 υπήρξε η θερμότερη της δεύτερης μετά Χριστό χιλιετίας, ενώ κατά τα καλοκαίρια 1994-2003 επικρατούσαν οι υψηλότερες θερμοκρασίες των τελευταίων 500 ετών. Κατά τα έτη 1998, 2002, 2003, 2001, 1997 καταγράφηκαν οι πλέον υψηλές θερμοκρασίες (με φθίνουσα σειρά). Σύμφωνα μάλιστα με αναλύσεις πάγου η άνοιξη του 2002 ήταν η θερμότερη της τελευταίας χιλιετίας. Για τη χώρα μας οι μετρήσεις δείχνουν επίσης σαφή τάση ανόδου της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας. Η δεκαετία του 1990 εμφάνισε σχεδόν τριπλάσιο αριθμό ημερών με καύσωνα από ότι η προηγούμενη τριακονταετία.
Πέρα όμως από τις αντικειμενικές μετρήσεις, που καταδεικνύουν τη συνεχή αύξηση της θερμοκρασίας της Γης, πλείστα όσα άλλα φαινόμενα αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες της υπερθέρμανσης του πλανήτη μας. Η ταχύτατη τήξη των παγετώνων στις πολικές, αλλά και σε άλλες περιοχές με μεγάλο υψόμετρο, είναι ένας από αυτούς. Δορυφορικές απεικονίσεις καταδεικνύουν ότι οι παγετώνες της Ανταρκτικής μειώθηκαν από το 1950 κατά 20%, ενώ αντίστοιχα οι πάγοι του Β. Πόλου λιώνουν με προϊούσα αύξηση της τάξης του 15%. Δεν αποκλείεται μάλιστα να επαληθευθεί η υπόθεση της οριστικής απώλειας του παγοκαλύμματος στην Αρκτική μέχρι το 2100.
Ο συνδυασμός «αύξηση θερμοκρασίας-εισροή γλυκού νερού» στους ωκεανούς αποτελεί την κύρια αιτία κατάκλυσης πολλών παράκτιων περιοχών, εφόσον η στάθμη της θάλασσας έχει ανέλθει κατά 10-20 εκατ. κατά τα τελευταία εκατό χρόνια. Η υπολογιζόμενη άνοδος της στάθμης των ωκεανών σε παγκόσμιο επίπεδο είναι της τάξης των 2,4 χιλιοστών ανά έτος.
Αισθητές μεταβολές έχουν λάβει ήδη χώρα και στη θερμο-αλατική κυκλοφορία των ωκεανών. Οι αλλαγές που είναι ήδη ορατές στην κυκλοφορία των υδάτων μπορούν να επιβραδύνουν ή πιθανώς να σταματήσουν εντελώς την κυκλοφορία των υδάτων, με απρόβλεπτες βέβαια συνέπειες.
Οι κλιματικές αλλαγές αντικατοπτρίζονται και στους βιολογικούς κύκλους και τα λειτουργικά ήθη των οργανισμών. Η άνοδος της θερμοκρασίας, η μετατόπιση της έναρξης ή λήξης των εποχών, αποσυντονίζουν τους βιολογικούς ρυθμούς και τις λειτουργίες τους.

Μια ματιά στο μέλλον
Εάν τα καταγεγραμμένα γεγονότα και φαινόμενα του χθες και του σήμερα αποτυπώνουν μια κλιματική και κατ’ επέκταση περιβαλλοντική κατάσταση, καθόλου ευχάριστη για το παρόν του πλανήτη μας, συνειρμικά και κατ’ αναγκαία συνθήκη προκύπτει το μείζον ερώτημα της πρόβλεψης των περιβαλλοντικών συνθηκών του εγγύς ή του μέσου μέλλοντος. Ποια λοιπόν προβλέπεται να είναι η εικόνα της Γης με βάση τα σημερινά δεδομένα, αλλά και την εφαρμογή ειδικών επιστημονικών μοντέλων προσομοίωσης; Στον τομέα της πρόβλεψης των κλιματικών συνθηκών, τουλάχιστον για την περίοδο μέχρι το τέλος του 21ου αι., οι γνώμες όλων των ειδημόνων συγκλίνουν:
●Αν συνεχιστεί η συσσώρευση αερίων του θερμοκηπίου στην ατμόσφαιρα αναμένεται αύξηση της μέσης θερμοκρασίας της Γης έως και 4,6 °C μέχρι το 2100 (για την Ελλάδα 3-5 °C).
●Η αύξηση κατά τους χειμερινούς μήνες προβλέπεται να κυμαίνεται από 4-7 °C ενώ για τους θερινούς από 2-5 °C. Προβλέπεται επίσης και μετατόπιση των μέγιστων τιμών της θερμοκρασίας {για την Ελλάδα έως 48 °C, ενδεικτικά αναφέρεται ότι η συχνότητα εμφάνισης μέγιστων θερμοκρασίας (πάνω από 37 °C στην Αθήνα θα 10πλασιασθεί η δε μείωση των βροχοπτώσεων θα υπερβεί το 40%)}.
Δεν απαιτούνται ειδικές γνώσεις για να αντιληφθεί κανείς τις συνέπειες των εν λόγω αλλαγών.
Εκτός όμως αυτών, των αμιγώς καιρικών-κλιματικών συμβάντων, οι αλυσιδωτές επιπτώσεις των αλλαγών αφορούν ένα πολύ μεγάλο αριθμό φαινομένων και δραστηριοτήτων, με τεράστιο-ανυπολόγιστο κόστος σε πλείστους όσους τομείς.


Α. Στο κλίμα αυτό καθεαυτό. Άνοδος της θερμοκρασίας κατά 3-5 °C θα ανατρέψει όλα τα μετεωρολογικά-κλιματικά δεδομένα, άρα και τις εκφράσεις τους, σε παγκόσμιο επίπεδο. Ενδεικτικά αναφέρεται: θερμότερες και ξηρότερες περίοδοι στη Μεσόγειο, (αύξηση κατά 4°C) επέκταση της ερημοποίησης, έντονη ξηρασία-λειψυδρία, δραματική μεταβολή των οικοσυστημάτων.

Β. Η βασικότερη, δευτερογενούς χαρακτήρα, συνέπεια της ανόδου της θερμοκρασίας, συνίσταται στην τήξη των παγοκαλυμμάτων και τη συνεχή άνοδο της στάθμης της θάλασσας. Ιδιαίτερα αισθητή και δραματική σε ορισμένες περιπτώσεις θα είναι η αλλοίωση των ακτογραμμών εξαιτίας αυτής της υδρογραφικής μεταβολής. Πολλά νησιωτικά συμπλέγματα μικρού υψομέτρου, ιδίως στον Ειρηνικό, θα πλημμυρίσουν με άνοδο της θάλασσας μόλις 10 εκ., ενώ άνοδος κατά μισό μέτρο θα καταστρέψει το 75% των παράκτιων υγροτόπων. Αλλά και μεγαλουπόλεις, όπως η Ν. Υόρκη, το Τόκιο, η Τζακάρτα κ.ά., αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο κατάκλυσης. Για τη Μεσόγειο οι προβλέψεις αναφέρονται σε μέση άνοδο της στάθμης της θάλασσας κατά 50 εκ. μέχρι το 2100. Ιδιαίτερα προβλήματα θα αντιμετωπίσουν στην πατρίδα μας οι περιοχές Θεσσαλονίκης (μεταβολή 60 εκ)., η Ρόδος και η Κρήτη (60-100 εκ.), η περιοχή Αχελώου και η Δ. Πελοπόννησος (στοιχεία του ΕΜΠ 2007).


Γ. Φαινόμενα λειψυδρίας και αλλαγής του υδρολογικού ισοζυγίου, ιδιαίτερα του γλυκού νερού, εκφράζουν επίσης τις επελθούσες-επερχόμενες κλιματικές αλλαγές. Τα αποθέματα πόσιμου νερού συνεχώς θα μειώνονται. Η προσπάθεια ελέγχου και διαχείρισης του υδάτινου δυναμικού έχει ήδη οδηγήσει σε τοπικές συρράξεις, το φαινόμενο θα επιδεινωθεί στο άμεσο μέλλον και ίσως, όπως αναφέρεται, ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος θα έχει ως αιτία πλέον τη διαχείριση του νερού και γενικότερα την επιβίωση μεγάλου τμήματος του πληθυσμού της Γης.


Δ. Ο αγροτικός τομέας, είναι εξαιρετικά ευάλωτος στις περιβαλλοντικές αλλαγές. Τόσο οι μεταβολές του κλίματος όσο και αυτές στη γεωμορφολογία-υδρολογία θα επηρεάσουν σημαντικότατα την απόδοση καλλιεργειών και κτηνοτροφικών μονάδων. Η υπερθέρμανση του πλανήτη έχει επιφέρει ήδη μείωση κατά 25% στη συγκομιδή σιτηρών, βαμβακιού, ζαχαρότευτλων, πατάτας κ.ά. στην Ευρώπη. Για τη χώρα μας προβλέπεται «εξαφάνιση» της καλλιέργειας πολλών ειδών, όπως του καλαμποκιού.


Ε. Φυσικά οικοσυστήματα. Τα συμπτώματα των περιβαλλοντικών αλλαγών έχουν κάνει ήδη ορατή την παρουσία τους εδώ και πολλές δεκαετίες. Ορισμένα από αυτά, όπως αλλοίωση των οικοσυστημάτων, μεταβολή των βιοκοινωνιών, εξαφάνιση ειδών, παρεμβάσεις στη βιοποικιλότητα, μεταλλάξεις κ.λπ. απασχολούν σήμερα και πολύ περισσότερο στο μέλλον, την ανθρωπότητα. Για την Ελλάδα προβλέπεται εξαφάνιση των μισών από τα είδη της υπάρχουσας χλωρίδας.


ΣΤ. Οι κλιματικές και γεωμορφολογικές μεταβολές σε συνδυασμό με τις οικονομικές επιπτώσεις είναι αναμενόμενο ότι θα προκαλέσουν αλυσιδωτές κοινωνικές και δημογραφικές μεταβολές. Τεράστιες μάζες ανθρώπων των περιοχών που πλήττονται θα εξαναγκασθούν σε μετακινήσεις, η περιβαλλοντική-οικονομική μετανάστευση θα ενταθεί και προφανώς την πίεση αυτή θα την υποστούν οι αναπτυγμένες χώρες. Υπολογίζεται ότι αυτού του είδους οι μετακινήσεις αφορούν 400 εκατ. κατοίκους της Γης.


Ζ. Άμεσα οι κλιματικές μεταβολές θα επηρεάσουν σημαντικά και τον τομέα της Υγείας. Οι ίδιες οι οικολογικές καταστροφές (πλημμύρες, λειψυδρία, υποσιτισμός κ.λπ.) δημιουργούν ευνοϊκές συνθήκες για την εμφάνιση επιδημιών (έξαρση αναπνευστικών, μολυσματικών παθήσεων, χολέρα, δάγκειος, κίτρινος πυρετός).


Η. Οι κλιματικές αλλαγές ασφαλώς αποτιμώνται (και ) οικονομικά. Η αντιμετώπιση των συνεπειών από το φαινόμενο της υπερθέρμανσης θα απορροφά έως και το 5 % του παγκόσμιου ΑΕΠ. Για τη χώρα μας έχει υπολογιστεί ότι το ετήσιο οικονομικό κόστος από τις επιπτώσεις σε τομείς όπως ο ενεργειακός, ο αγροτικός, ο τουριστικός κ.λπ. θα ανέρχεται στο ύψος των 150 εκατ. ?.
Όλα τα συμπτώματα, τα φαινόμενα, οι ενδείξεις αλλά σε πολλούς τομείς τα τεκμήρια συγκλίνουν σε ένα συμπέρασμα: το κλίμα μεταβάλλεται, οι περιβαλλοντικές συνθήκες αλλάζουν, ισορροπίες αιώνων ή χιλιετιών ανατρέπονται, οι ρυθμοί, το είδος, η μορφή των εξελίξεων λαμβάνουν το χαρακτήρα τού μη ελεγχόμενου. Το μέλλον επιφυλάσσει εκπλήξεις σε πολλούς τομείς.

Στα πλαίσια αυτής της συλλογιστικής τίθεται το ερώτημα: μπορεί το σενάριο των βίαιων κλιματικών αλλαγών να υλοποιηθεί στο εγγύς μέλλον; Απάντηση: όχι βέβαια στη μορφή μιας «κινηματογραφικής εξιστόρησης». Τα φαινόμενα αυτά είναι μακροπρόθεσμης διάρκειας, λαμβάνουν χώρα αργά και δεν έχουν εκρηκτικό χαρακτήρα. Επομένως έχουν δίκαιο οι εκπρόσωποι συγκεκριμένης αναπτυξιακής φιλοσοφίας (και κυρίως πρακτικής) οι οποίοι ισχυρίζονται ότι τα αποκαλούμενα «ακραία καιρικά φαινόμενα» (και τα επακόλουθα τους) συνιστούν εκφράσεις «φυσικών-κανονικών καταστάσεων», έχουν λάβει χώρα και κατά το παρελθόν και επομένως δεν πρέπει να ανησυχούμε;
Η αποστομωτική απάντηση στους παραπάνω προέρχεται από τρεις πλευρές:
α) η ίδια η ρεαλιστική πραγματικότητα δεν αφήνει περιθώρια εικασιών και κυρίως στάσης εφησυχασμού: ήδη έχει αρχίσει εδώ και αρκετό καιρό, όπως αναφέρθηκε, η μεταστροφή του κλίματος (άνοδος της θερμοκρασίας, τήξη των πάγων και η συνεπακόλουθη μείωση των αποθεμάτων γλυκού νερού. Το ίδιο ρεαλιστική είναι και η προϊούσα αύξηση των συμπτωμάτων).
β) σύμπασα η επιστημονική κοινότητα (IPCC) συμφωνεί για την προϊούσα υπερθέρμανση του πλανήτη μας και προειδοποιεί για τις επερχόμενες, τραγικές σε πολλούς τομείς, επιπτώσεις.
Είναι όντως «πολύ αργά» ή μήπως υπάρχει έστω και την ύστατη στιγμή εναλλακτική λύση σωτηρίας;

Στο δια ταύτα
Αποτελεί κοινή διαπίστωση και γενικά μη αμφισβητήσιμη άποψη ότι η όξυνση των περιβαλλοντικών προβλημάτων, σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα η δημιουργία και η επέκτασή τους (βλ. φαινόμενο του θερμοκηπίου, κύριου υπεύθυνου για τις κλιματικές αλλαγές που αναφέραμε), συνδέεται άμεσα ή έμμεσα με ανθρωπογενείς δραστηριότητες και την αναπτυξιακή «φιλοσοφία» των τελευταίων δεκαετιών. Η βιομηχανική επανάσταση, η εισαγωγή και χρήση τεχνολογίας μη συμβατής με τους φυσικούς-βιολογικούς-οικολογικούς κύκλους και αρχές, το στηριγμένο στην ανθρωποκεντρική αντίληψη μοντέλο ανάπτυξης, που έθετε-θέτει τη Φύση στην υπηρεσία της παραγωγικής διαδικασίας και την απαξιώνει ιδεολογικά, θεωρούνται, εν πολλοίς, υπεύθυνα για την απουσία μέτρων προστασίας του περιβάλλοντος, επομένως για την υποβάθμισή του, για τη δημιουργία οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων και για το διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ ανθρώπου και περιβάλλοντος.
Καθώς τα κράτη και οι κυβερνήσεις αδυνατούν να πάρουν αποφάσεις ικανές να αποτρέψουν τις δυσμενείς συνέπειες των περιβαλλοντικών αλλαγών (ακόμη και σήμερα οι ΗΠΑ αρνούνται να επικυρώσουν το πρωτόκολλο του Τόκιο για τη μείωση των εκπεμπόμενων ρύπων), γίνεται φανερό ότι η πρωτοβουλία περιέρχεται πλέον στον ενεργό και συνειδητοποιημένο πολίτη. Για το λόγο αυτό η επίτευξη στόχων «φαινομενικά» μέτριων που τίθενται σε ατομικό και τοπικό επίπεδο έρχεται ως απάντηση στο ερώτημα: τι μπορώ να κάνω εγώ για την αποτροπή της έλευσης ενός δυσμενούς μέλλοντος;
Μήπως επιβάλλεται, εκ των πραγμάτων και νομιμοποιείται μία «περιβαλλοντική επανάσταση» των συνειδητοποιημένων πολιτών έτσι ώστε να προλάβουμε τα οδυνηρά αποτελέσματα της -ήδη εκφρασμένης και νομοτελειακά αναμενόμενης- αντίδρασης της Φύσης στο συνεχή «βιασμό» της από τον άνθρωπο;
‘‘Οι καιροί ου μενετοί’’, γιατί ακόμη και αν ο άνθρωπος κατορθώσει να προσαρμοσθεί βιολογικά και ψυχολογικά, όπως υποστηρίζουν μερικοί, στις ‘‘αφύσικες’’ και ‘‘απάνθρωπες’’ συνθήκες που ο ίδιος δημιούργησε, η προσαρμογή του αυτή μπορεί, όπως επεσήμανε ο Rene Dubos ‘‘να μην είναι τελικά παρά μια προοδευτική απώλεια χαρακτηριστικών στα οποία οφείλονται οι ιδιαίτερες αξίες της ανθρώπινης ύπαρξης’’.